Tầm nhìn

Để danh thắng chùa hương tích và khu vực hương sơn xứng tầm là di tích quốc gia đặc biệt

14:14, 23 Tháng Giêng 2015

Tính đến thời điểm hiện tại, trên địa bàn Thủ đô Hà Nội đã được Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định công nhận 9 Di tích Quốc gia Đặc biệt. Trong danh mục các di tích đủ tiêu chí xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt , có Danh thắng Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn.

Dẫu là di tích“đi trước về sau” nhưng di tích này có đặc thù riêng biệt: Tọa lạc rải rác trên dải núi đá vôi Hương Sơn (xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức) vi vút gió ngàn; Bà mẹ Thiên nhiên đã ban tặng cho người dân Việt một Tuyệt phẩm về thắng tích“Biệt chiếm nhất Nam thiên”, là một đối trọng:“ Nam Hương Tích, Bắc Phổ Đà”.

1. Giá trị đặc biệt của danh thắng Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn:

Quần thể danh thắng Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn nằm ở toạ độ địa lý 20034’ – 20039’ vĩ độ bắc, 105041’ – 105049’ kinh độ đông. Đây là hệ thống núi đá vôi nằm kề châu thổ sông Hồng có tuổi địa chất khoảng 220 – 250 triệu năm, là hệ thống núi đá thấp chỉ có đỉnh Bà Lồ cao nhất trong vùng với độ cao 397m, còn lại là 200m trở xuống. Do biên độ chia cắt sâu khá lớn nên đã tạo cho du khách đến đây có ấn tượng của một núi non hùng vĩ, bao gồm phức hệ núi non, hang động, thảm thực vật, thuỷ văn, hệ động vật và hệ thống đình, đền, chùa, nằm rải rác quanh khu vực núi Hương Sơn. Đa số các di tích dựa vào sườn núi hoặc nằm ở thung lũng có địa thế đẹp để kiến tạo nên di tích, tọa lạc rải rác trên địa bàn các thôn: Yến Vĩ, Đục Khê, Hội Xá, Tiên Mai và Phú Yên. Các di tích này chia làm 3 tuyến chính: Tuyến Hương - Thiên bao gồm các đền, chùa và động: Đền trình Đục Khê, Đền Ngũ Nhạc, đình Yến Vỹ, hang Sơn thủy hữu tình, chùa Thiên Trù, động Đại Binh, chùa Tiên Sơn, chùa Giải Oan, đền Trấn Song, động Hương Tích và chùa Hinh Bồng; Tuyến Long Vân -Hương Đài gồm Chùa Thanh Sơn, động Hương Đài, chùa Long Vân, động Long Vân; chùa Cây Khế và hang Sũng Sàm; Tuyến Tuyết Sơn gồm Đền Trình Phú Yên, chùa Bảo Đài, chùa Cá, chùa Tuyết Sơn và am Phật Tích (theo Lý lịch di tích Quốc gia đặc biệt Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn).

Cũng như các ngôi chùa Việt, chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn được cổ nhân xây dựng để thờ Phật; nhưng quần Danh thắng này có sự độc đáo, đặc biệt mang tên “Hương Tích” (tức dấu vết thơm tho), nên việc thờ Phật ở đây cũng có những đặc điểm khác của các chùa làng. Theo Phật thoại thì trong tâm thức của người Việt, Chùa Hương Tích là một địa danh được nhắc đến vì đó là “nơi lưu dấu thơm của Phật” Quán Thế Âm, một vị Phật do dày công tu luyện ức vạn triệu năm, có lòng từ bi nên Ngài có thể nghe thấy những tiếng kêu than nhỏ nhất của chúng sinh đau khổ ở mọi nơi. Kinh Pháp Hoa ghi rằng: Khi gặp khổ đau, người ta tụng niệm pháp danh của Ngài thì Ngài đem phép nhiệm màu cứu giúp. Ngài có phép thần thông biến hoá, có thể hiện ra ở các sắc tướng khác nhau: có lúc là nam tướng, nữ tướng hay Đức vua và Hoàng hậu…

Không gian quần thể di tích chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn hầu như hình tượng Phật Bà Quán Thế Âm luôn bao trùm trong các di tích. Các hang động, động - chùa khác ở Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn như: Hang chùa Thanh Sơn, động Hinh Bồng, động Long Vân, hang Sũng Sàm… đều có ánh sáng mờ ảo, hình thù nhũ đá ly kỳ, khiến người ta liên tưởng tới sự sắp đặt đầy kỳ bí của tạo hoá.

Tuy nhiên, với hình thể núi non tươi đẹp và hang động nhuốm màu huyền tích, rất có thể quần thể di tích chùa Hương đã được người Việt Nam biết đến và sử dụng hang động làm nơi thờ cúng. Các chùa trong quần thể Danh thắng chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn, ngoài việc thờ Phật theo phái Đại Thừa, thờ Phật Bà Quán Âm, còn có điện thờ Mẫu (Tam tòa thánh mẫu). Riêng đền Cửa Võng là nơi thờ Thanh Y công chúa, tục gọi là bà chúa Thượng Ngàn, huý là Sơn Tinh Triều Mường công chúa Lê Mại đại vương và 12 thị nữ tiên cô là người dân tộc thiểu số.


Đền Cửa Võng (nguồn: Internet)

Ngoài việc tôn thờ Đức Phật Quán Thế Âm và Mẫu, đến thế kỷ XVII, quần thể danh thắng này xuất hiện thêm các chùa, hệ thống tượng Phật nhiều hơn. Các bia đá “Hương Tích động Thiên Trù bi ký”, lập năm Cảnh Trị 05 (1667) ở vách đá động Hương Tích, bia “Thiên Trù tự bi ký” lập năm Chính Hoà 7 (1686)… cho thấy sự ghi chép tu sửa, tôn tạo, hưng công, tạc tượng, đúc chuông và văn thơ đề vịnh của Chúa Trịnh, của các quan Nghè, quan Đốc học…

2. Vấn đề bảo vệ môi sinh và một số biện pháp bảo vệ cảnh quan sinh thái:
Nổi bật nhất trong quần thể danh thắng này là phức hệ núi non kỳ vỹ, điệp điệp trùng trùng, với các dải thạch nhũ muôn hình vạn trạng mà dân gian đã gọi bằng những các tên dân giã như cây vàng, cây bạc, chuồng lợn ao bèo… gắn với tín ngưỡng nông nghiệp. Tô điểm cho phức hệ núi non là thảm thực vật, hệ thống thủy văn và môi sinh phong phú. Vì thế, vấn đề bảo vệ môi sinh và các biện pháp bảo vệ hệ sinh thái là vấn đề cần thiết và hợp lý trước tác động của quá trình phát triển kinh tế toàn cầu.

Ban Quản lý di tích - danh thắng Hà Nội là đơn vị Quản lý nhà nước về Di tích trên địa bàn Hà Nội đã đưa ra một số giải pháp như sau:

Thứ nhất, Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn là một di tích đặc thù, tọa lạc trong không gian rộng lớn. Trong 3 tuyến chính của khu danh thắng này thì tuyến Hương - Thiên là tuyến chính dẫn vào di tích trọng điểm động Hương tích. Trong những năm gần đây, nhà chùa cùng với các cấp chính quyền đã mở rộng Triều Sơn lộ, Khán Sơn lầu, Quan Âm kiều… và hệ thống cáp treo nên đã giảm thiểu được sự ùn tắc cho du khách. Hai tuyến còn lại là Long Vân – Hương Đài có thể đi bằng đường bộ hoặc đường thuyền. Tuy nhiên, với ý thức chưa cao, khi đi chiêm bái Thánh tích, du khách vẫn xả rác thải xuống khu vực này. Đặc biệt ỏ khu vực suối Tuyết và Long Vân, người dân vẫn chăn nuôi thủy cầm gây mất vệ sinh nghiêm trọng.

Thứ hai, nguồn nước ngầm Hương Sơn là một trong những tài nguyên quý, cần đượ sử dụng đúng mức, tránh lãng phí. Do đặc thù của khu vực này là vùng núi đá vôi nên khi sử dụng phải được xử lý cho phù hơp. Vì thế, việc tiết kiệm rất cần có trách nhiệm cộng đồng.

Thứ ba, rừng Hương Sơn là kiểu rừng rậm nhiệt đới với thảm thực vật đa dạng phong phú với rất nhiều tầng và thảm thủy sinh dưới mặt nước và trên cạn, tạo ra sự đa dạng sinh học cho danh thắng này.

Ngoài ra, Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật có tên trong sách đỏ như gà Lôi trắng, được xếp vào loại đặc biệt quý hiếm. Trong những năm gần đây, Ban Quản lý rừng Đặc dụng Hương Sơn đã bổ sung nhiều cá thể, làm phong phú cho sự đa dạng sinh học tại di tích này.

Những biện pháp hữu hiệu ấy đã từng bước đem lại diện mạo mới cho danh thắng Chùa Hương tich và khu vực. Để công tác bảo vệ môi trường được tốt hơn nữa, rất cần sự vào cuộc của các cấp chính quyền và các nhà khoa học, để trong tương lai gần, Chùa Hương Tích và khu vực Hương Sơn sẽ trở thành di tích Quốc gia đặc biệt (theo Nội dung văn bản số 1764 / BVHTTDL - DSVH ngày 06 tháng 6 năm 2012, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch có về việc lập hồ sơ xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt Chùa Hương Tích và Khu vực Hương Sơn) xứng tầm của Thủ đô và cả nước cùng du khách Quốc tế.
TS. Nguyễn Thị Hòa

Tin liên quan