Tầm nhìn

Nâng cao nhận thức, góp phần giữ gìn truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam.

11:24, 15 Tháng Chín 2014

Mặc dù không phải là hình tượng tối linh theo quan niệm văn hóa truyền thống của người Việt và nền mỹ thuật truyền thống cũng chỉ để lại cho chúng ta một số lượng ít ỏi các bức tượng sư tử nhưng hình ảnh những con sư tử Đại Việt vẫn mang những đặc điểm riêng không thể lẫn với những con sư tử "ngoại lai" đang tràn ngập các di tích hôm nay.

Mỹ thuật truyền thống Việt Nam có lịch sử hàng ngàn năm, gắn với các giai đoạn và các lớp văn hóa, đồng thời cũng chịu ảnh hưởng trong quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa với thế giới, đặc biệt là từ Ấn Độ và Trung Hoa. Trước thực trạng ở nhiều địa phương trưng bày, sử dụng biểu tượng, vật phẩm, linh vật (sư tử bằng đá và một số vật phẩm khác) theo tạo hình, hình thức không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam ở cổng, cửa, khu di tích, chùa, đình, công sở cơ quan, đơn vị gây phản cảm về thẩm mỹ, văn hóa, tâm linh, Bộ VHTTDL đã có công văn số 2662/ BVHTTDL-MTNATL ngày 08 tháng 8 gửi các Ban, Bộ, ngành, các địa phương trên cả nước về việc đề nghị không sử dụng linh vật, sản phẩm , biểu tượng không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam. Tiếp đó, ngày 19 tháng 8, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã có công văn số 352/MTNATL về việc giới thiệu các mẫu tượng linh vật của Việt Nam.
Có thể nói, việc ban hành các văn bản này và sự vào cuộc của các cơ quan quản lý là tiếng “pháo hiệu” cho một cuộc “tận diệt” quy mô lớn các hình tượng văn hóa ngoại lai khỏi di tích của cha ông nhằm đem lại không gian thờ tự theo đúng giá trị văn hóa Việt Nam.
Vậy hình tượng sư tử trong nghệ thuật tạo hình truyền thống Việt Nam có điểm gì khác so với những con sư tử “ngoại lai”?


Khác hẳn với những con sư tử đá kiểu Trung Quốc dữ tợn...

Trước hết là ở tạo hình cơ bản của sư tử Việt. So với các quốc gia khác trong khu vực, đồ án tạo hình sư tử Việt Nam xuất hiện khá muộn. Do gắn bó và có mối quan hệ mật thiết với Phật giáo nên sư tử Việt hầu như chỉ xuất hiện ở thời Lý - Trần mà ít thấy ở các triều đại sau đó, kể cả trong thời Lê sơ và thời Nguyễn – giai đoạn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất của văn hóa cung đình Trung Hoa. Về phần đầu sư tử, dấu hiệu đầu tiên để nhận biết và phân biệt sư tử Việt với sư tử ngoại lai là chữ “Vương” trên trán. Có thể thấy dấu hiệu này ở những con sư tử chùa Bà Tấm, chùa Hương Lãng, chùa Thầy…, hiện vật sư tử gốm ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hay trong một chi tiết kiến trúc bằng đất nung có hình mặt sư tử trong phần trưng bày tại Hoàng thành Thăng Long. Đây là dấu hiệu đặc biệt không thể lẫn được với rồng.
Có nhiều trường hợp khác còn được thêm chiếc miện báu trước trán như trường hợp các sư tử đội tòa sen càng làm tăng thêm tướng sang quý, tôn kính của sư tử Việt. Chiếc miện báu này cũng xuất hiện trên trán những con sư tử bảo vệ đền tháp Hindu giáo. Ví dụ ở lối vào đền Lakshmi Narayan (Katmandu, Nepal) có hai đôi sư tử đá bảo vệ trên thềm bậc. Những con sư tử này đều đội miện báu.
Bên cạnh đó, cũng như các linh vật quan trọng khác, một điểm nhấn trong tạo hình của sư tử Đại Việt là miệng thường ngậm ngọc. Không những thế, sư tử Việt thường có hàm răng với số lượng lớn nhưng không nhọn sắc, bề mặt răng bằng phẳng, thậm chí có cả hoa văn bên trong và thường thiếu hai chiếc răng nhọn từ hàm dưới đâm lên. Những đặc điểm này không hề có trong các tượng sư tử của Trung Quốc. Không những thế, ở phần lông mày, tai, viền mép đều xuất hiện những hoa văn uốn lượn, mềm mại, có thể nói đến độ tinh tế hiếm thấy.



...sư tử Việt có tạo hình đặc sắc riêng với điểm nhấn là miệng thường ngậm ngọc

Tiếp đó là phần bờm, bờm là biểu tượng một phần sức mạnh cũng như sự dũng mãnh cho sư tử. Nhưng "hầu hết các con sư tử thời Lý bờm rất mỏng, ép sát vào cơ thể và được tạo hình một cách hoa mỹ, đôi lúc cũng được thấy dựng ngược lên như của rồng. Hiện vật đầu sư tử đất nung trang trí kiến trúc trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia bị chú thích nhầm là rồng. Các con sư tử thời Lý thường có chữ Vương trên trán - hàm ý sư tử là vua của muôn loài. Chiếc đầu sư tử này cũng có chữ Vương” (Trần Hậu Yên Thế - Nhà nghiên cứu Mỹ thuật).
Phần tạo hình thân sư tử, theo Lý Chi Cương - tác giả của công trình nghiên cứu công phu về sư tử đá trong mỹ thuật Trung Hoa: “Tạo hình của sư tử đá Trung Hoa là đầu to, thân vạm vỡ, tỷ lệ ước 1:3, ngực nở, chân mập, móng có vuốt sắc nhọn, lông đỉnh đầu nổi khối, mắt tròn miệng vuông, mũi cao răng sắc, tai nhỏ xếch ngược như chiếc lá, ức có lông, hàm có râu, con đực đầu có bờm. Lưng có dải băng hoặc lông dài phủ kín, đuôi cũng có nhiều dạng hoặc hình chiếc lá, hình như bàn tay hoặc như búi sợi tơ, lông trước cổ xoăn, giữa ức đeo lục lạc, điểm xuyết sợi anh lạc, có đai gấm. Sư tử đực đạp cầu, sư tử cái nô đùa với con”.



Trích đoạn tượng sư tử thời Lý trên bệ tượng Từ Đạo Hạnh, chùa Thầy, Hà Nội

Đặc điểm của sư tử Việt nói chung và sư tử thời Lý Trần nói riêng là không phô diễn sức mạnh hình thể. Các con sư tử Trung Quốc bao giờ cũng phô trương bằng cách dướn người ra phía trước, lộ rõ một khối ức vạm vỡ. Nhưng hầu như không nhìn thấy điểm này ở các con sư tử ở chùa Bà Tấm hay Hương Lãng. Tượng sư tử đá chùa Phật Tích tuy có thể nhìn thấy rất rõ ức và bắp chân nhưng cũng bị bỏ qua các đặc điểm giải phẫu. Theo PGS, Nhà nghiên cứu Mỹ thuật cổ Nguyễn Du Chi, trên thân của sư tử đội tòa sen ở chùa tháp Chương Sơn và chùa Lạng đều có hình hoa mai cách điệu.
Về hình khối phần đuôi sư tử Việt thường mềm mại, đều đặn, uyển chuyển chứ không dựng lên hay xòe ra, thậm chí cách điệu giống như một bó đuốc ngùn ngụt lửa.
Như vậy, xét về ngoại hình sư tử trong nghệ thuật tạo hình, sư tử Việt có những đặc điểm nhận dạng hoàn toàn khác biệt với sư tử Trung Hoa. Qua đó có thể thấy rằng, dù lịch sử đã từng có giao thoa, tiếp biến văn hoá với các quốc gia khác thì người Việt vẫn luôn chế tác ra những biểu tượng mang đậm nét tinh hoa, hồn cốt, tình cảm của dân tộc mình. Chúng ta cần dũng cảm và chung tay loại bỏ những con "sư tử lạ" trái với phong cách quan niệm thẩm mỹ của người Việt ra khỏi các công trình kiến trúc tôn giáo. Một đôi sử tử đá mang phong cách nghệ thuật truyền thống Việt Nam đứng uy nghiêm canh giữ trước cổng chùa, tháp, tại sao lại không thể?


Nguồn: Cinet
Khác hẳn với những con sư tử đá kiểu Trung Quốc dữ tợn... - See more at: http://cinet.gov.vn/ArticleDetail.aspx?articleid=21251&sitepageid=540#sthash.diEkrpy0.90JofalJ.dpuf

Tin liên quan