Tầm nhìn

Nghệ thuật Bài Chòi trên đường trở thành di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

08:37, 12 Tháng Tám 2014

(DSX)- Bài Chòi là một loại hình nghệ thuật dân ca và trò chơi dân gian đặc trưng của miền Trung Việt Nam (từ Quảng Trị trở vào đến Bình Thuận). Về sau loại hình này được phát triển thành loại hình nghệ thuật chuyên nghiệp và tổ chức thành lễ hội vào dịp Tết Nguyên Đán.

Từ khi bắt đầu hình thành với hình thức sơ khai là trò chơi đánh Bài Chòi (hay còn gọi là hô Bài Chòi), hát Bài Chòi trở thành loại hình nghệ thuật dân gian gần gũi, đặc sắc thể hiện tâm tư, tình cảm, cuộc sống sinh hoạt của người dân duyên hải miền Trung. Thật không ngoa khi nói rằng hát Bài Chòi đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của những người dân Nam Trung Bộ: “Rủ nhau đi đánh Bài Chòi. Để con nó khóc mà lòi rốn ra”.
            Rất khó để xác định được thời gian hình thành của loại hình nghệ thuật này bởi cho tới hiện tại, chưa có một văn bản chính thức nào ghi nhận thời điểm ra đời của hát Bài Chòi. Nói về nguồn gốc của hát Bài Chòi, GS. Hoàng Chương, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, người đã có hàng chục năm tìm hiểu và nghiên cứu nghệ thuật Bài Chòi cho biết: “Cho đến nay, vẫn chưa tìm thấy văn bản nào có ghi lại nguồn gốc ra đời của nghệ thuật Bài Chòi. Tuy nhiên, qua truyền thuyết dân gian, qua lời kể của những nghệ nhân cho thấy, nguồn gốc và sự ra đời của nghệ thuật Bài Chòi gắn liền với cuộc sống sinh hoạt của nhân dân lao động”.

               

                                              Hội đánh Bài Chòi ở Hội An (Quảng Nam) (Ảnh nguồn: Internet)
Theo lời kể của các nghệ nhân, vào cuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII, nhiều thú dữ trên rừng thường về phá hoại mùa màng, quấy nhiễu cuộc sống của dân lành. Để chống lại thú dữ tấn công, người dân trong làng đã dựng lên những chiếc chòi cao và cắt người canh giữ. Trong quá trình ấy, để đỡ buồn chán, những người canh chòi đã nghĩ ra cách giao lưu với nhau bằng những câu hát, câu hò. Không chỉ hát, người dân còn sáng tạo ra cách ngồi chơi bài tứ sắc. Hình thức vừa chơi bài, vừa hát giữa các chòi với nhau này được dân gian gọi là hô Bài Chòi, khởi nguồn của nghệ thuật hát Bài Chòi sau này. Trải qua thời gian, loại hình giải trí này được nâng lên thành các hội Bài Chòi, thường được tổ chức vào các dịp tết Nguyên Đán.
 
Bài Chòi truyền thống có 8 cái chòi dựng 2 bên song song nhau và 1 chòi trung tâm. Mỗi hội Bài Chòi, họ cắt cử một chòi trung tâm làm ông hiệu. Người chơi bài ngồi trên chòi, được ông hiệu phát cho 3 thẻ tre (con bài) có vẽ các hình tượng, người, vật tương ứng với những câu hát của ông hiệu. Ví dụ, con bài có hình anh học trò thì sẽ thắng khi ông hiệu hát câu: “Đi đâu đi hủy đi hoài/ Cử nhân không đỗ tú tài cũng không”. Hoặc khi ông hiệu hát câu“Đêm nằm gối ấm không êm/ Gối lụa không mềm bằng gối tay em” thì người thắng là người có thẻ bài có hình con chim gối.
 
Người chơi bài nghe ông hiệu hát trùng tên thẻ bài của mình thì gõ mõ báo hiệu là mình đã trúng. Nếu trúng 3 thẻ thì gõ trống mõ báo mình thắng. Ông hiệu hát chúc mừng và được ban tổ chức trao giải thưởng. Cuộc chơi kéo dài cho đủ vòng 9 chòi với 27 câu hát thì kết thúc một ván bài, thời gian chơi dài, ngắn phụ thuộc vào những câu hát ngắn hay dài. Cứ như vậy, trong quá trình chơi, những người dân lao động đã sáng tác và phát triển ra rất nhiều câu hô, mỗi câu ứng với những con bài khác nhau. Càng về sau này thì nghệ thuật hát Bài Chòi càng biến hóa phong phú hơn, người dân đã đưa thêm các tích trò, câu chuyện, hoặc những sự kiện, những sinh hoạt đời thường vào nghệ thuật hát Bài Chòi.
 
Trong suốt giai đoạn kháng chiến chống Pháp, hát Bài Chòi đã được Đảng ta vận dụng linh hoạt vào công tác tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Bài Chòi ra đời như những lời kêu gọi toàn dân đứng lên đấu tranh. Cũng chính bởi vậy mà thời gian diễn ra cuộc kháng chiến chống Pháp cũng được xem là “thời hoàng kim” của nghệ thuật Bài Chòi. Giai đoạn từ 1930 – 1940, những nghệ nhân hát Bài Chòi đã sáng tạo ra 4 làn điệu cơ bản từ điệu hò ban đầu là xuân nữ, cổ bản, xàng xê và hò quảng để diễn tả nhân vật.
 
Rồi đến những năm tháng chống Mỹ cứu nước, làn điệu Bài Chòi đi sâu vào trong cuộc sống của người dân, là những lời động viên quân và dân đứng lên đấu tranh. Những Bài Chòi được dựng thành những vở kịch dân ca, Bài Chòi được các địa phương tái hiện lại vào dịp tết Nguyên đán nhiều năm trước nay đã vắng bóng như “Đêm hành quân nhớ mẹ”, “Gương người chiến sĩ công binhcủa tác giả Vũ Trung Uyên hay “chốt thép” của Cao Cường

            Khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết (năm 1954), đất nước chia 2 miền, tất cả nghệ nhân Bài Chòi phục vụ kháng chiến được tập kết ra Bắc. Đến đầu năm 1955, Bài Chòi bắt đầu lên sân khấu và đến năm 1957 thì thành chuyên nghiệp khi chính thức thành lập đoàn nghệ thuật Bài Chòi đầu tiên ở Hà Nội. Các nghệ sỹ đã xây dựng vở Bài Chòi Thoại Khanh - Châu Tuấn với sự tham gia của nhiều nghệ sỹ, vở diễn này sau đó cũng đã giành được Huy chương vàng trong hội diễn văn nghệ. Vào những năm 1960, nghệ thuật Bài Chòi đã phát triển rất mạnh, thu hút đông đảo người xem, trở thành món ăn tinh thần hấp dẫn thu hút đông đảo người xem. Cũng chính bởi vậy mà với công chúng Hà Nội trước đây, trong những môn nghệ thuật như cải lương, đờn ca tài tử, Tuồng, Bài Chòi thì Bài Chòi được mê nhất. Sau này, Nhà nước đã cử nhiều diễn viên và nhạc công của đoàn nghệ thuật Bài Chòi về Nam Trung Bộ biểu diễn phục vụ kháng chiến, đồng thời đào tạo lớp nghệ sỹ kế cận. Sau 1975 thì các đoàn về Nam, để lại khoảng trống trong lòng khán giả Hà Nội.
 
Ngày nay ở các tỉnh Nam Trung Bộ Bài Chòi vẫn được duy trì song đã không còn được biết đến rộng rãi như trước kia. Bài Chòi cũng đã có những bước phát triển chuyên nghiệp nhưng lại mất đi tính dân gian. Bình Định được xem là địa phương thực hiện khá tốt việc bảo tồn loại hình nghệ thuật này. Việc đào tạo đội ngũ nghệ nhân kế cận hát Bài Chòi khá là khó khăn bởi lớp trẻ ngày nay đã không còn nhiều người thích hát dân gian nữa. Bên cạnh đó thì sự xuất hiện của các loại hình giải trí mới cũng đã thu hút rất lớn sự quan tâm của giới trẻ. Để giữ gìn và phát huy giá trị bộ môn hát Bài Chòi, Bộ VHTTDL đã phục hồi lễ hội và giới thiệu đến đông đảo nhân dân nhằm lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại trong thời gian tới. Thiết nghĩ để nghệ thuật Bài Chòi - sinh hoạt văn hóa đặc biệt thể hiện nét độc đáo của con người, vùng đất Nam Trung Bộ có thể tồn tại và được phổ biến rộng rãi hơn tới công chúng trong và ngoài nước, các Bộ, ngành liên quan và các địa phương cần quan tâm hơn nữa trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật đặc sắc của loại hình nghệ thuật Bài Chòi. Xin được mượn ý kiến của GS.TS Trần Văn Khê để kết thúc chủ đề này: “Nếu chúng ta cố công đầu tư, đào tạo được những nghệ sĩ tài ba để biểu diễn thuần thục nghệ thuật Bài Chòi thì cũng có thể thu hút được người thưởng lãm cũng như đưa ra giới thiệu với bạn bè quốc tế. Từ đó, trong nước sẽ có được sự quan tâm hơn nữa để đem lại sức sống cho ca kịch Bài Chòi được hồi sinh đúng với giá trị bộ môn nghệ thuật đặc sắc cha ông để lại. Nếu không, đến lúc nào đó Bài Chòi bị mai một thì sẽ là một điều vô cùng đáng tiếc”.
D.D
 
 
 

Tin liên quan