Cộng đồng

Di sản và ký ức .

22:24, 20 Tháng Mười Một 2013

(DSX)- Xã hội càng phát triển thì con người dường như cũng trở nên thờ ơ với những di sản văn hóa. Tuy nhiên, sau sự việc cháy nhà cổ người Lang hơn 100 tuổi, dư luận và cộng đồng lại đổ dồn sự chú ý vào những điều mà họ vốn đã quên lãng bấy lâu.

Phải chăng những gì còn sót lại sau vụ cháy đã làm “nóng” thái độ hời hợt của công chúng với giá trị quý báu trong nền văn hóa dân tộc - thứ mà họ ít khi quan tâm? Đến lúc này đây, chúng ta có thực sự nhận ra tầm quan trọng của một di sản văn hóa với đời sống con người hay đó cũng chỉ là “hiệu ứng” nhất thời, chỉ như đốm lửa nhỏ nhoi, cháy lên trong phút chốc rồi vụt tắt?

Việt Nam là một đất nước có lịch sử lâu đời, lại có sự chung sống của đông đảo các dân tộc. Mỗi dân tộc đều có sự sáng tạo và gìn giữ được các giá trị di sản văn hóa vật thể, phi vật thể của riêng mình, nhờ đó tạo nên sự đa dạng văn hóa cả đất nước. Vì vậy, kho tàng di sản văn hóa ở Việt Nam rất phong phú, đa dạng, bao gồm cả di sản văn hóa và di sản thiên nhiên. Trong các di sản đó, có một số tiêu biểu, mang giá trị độc đáo nổi bật toàn cầu, đã được UNESCO ghi vào Danh mục di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới.

Ngôi nhà hơn 100 năm tuổi bị thiêu rụi hoàn toàn. Ảnh: Hà Tuấn

Có lẽ không cần bàn cãi cũng dễ dàng nhận ra những di sản văn hóa có tầm quan trọng như thế nào. Trước hết, đó là dấu ấn sự phát triển của dân tộc, giúp ta thấy và hiểu rõ về cội nguồn. Bên cạnh đó nó còn phản ánh giá trị riêng của đất nước, con người, góp phần phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đóng góp vào kho tàng văn hoá di sản văn hoá thế giới. Không những thế, ngày nay di sản văn hóa còn có ý nghĩa kinh tế không nhỏ, đem thu nhập cao, được gọi là ngành công nghiệp không khói, bảo vệ môi trường tự nhiên, môi trường sống của con người, đồng thời qua du lịch thiết lập quan hệ quốc tế trong thời đại hội nhập cùng phát triển.

Tuy nhiên, trong thời gian qua do tài chính còn thiếu thốn, công tác nghiên cứu còn hạn chế, nhận thức chung của xã hội về di sản còn chưa đầy đủ nên chúng ta chỉ tập trung nghiên cứu, xếp hạng các di sản liên quan đến cuộc sống chung của cộng đồng như: đình, chùa, đền, miếu, hội quán, thế nên, việc phát hiện, bảo tồn, tu bổ một số loại hình di sản mới như nhà ở dân gian truyền thống chưa thực sự được đầu tư. Trong 5 năm trở lại đây, được sự giúp đỡ của các chuyên gia Nhật Bản, chúng ta đã tiến hành điều tra khảo sát và phát hiện hơn 5.000 ngôi nhà ở truyền thống có giá trị hiện còn ở 12 tỉnh trong tổng số 64 tỉnh của cả nước. Đây là những phát hiện quan trọng mà trước đây chúng ta chưa để tâm đến.

Cột gỗ trơ trụi, ám khói. Ảnh: Hà Tuấn

Một trong số những ngôi nhà truyền thống ấy có nhà Lang cổ trong Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường. Ngôi nhà Lang hơn 100 tuổi của gia đình quan Lang bà Hà Thị Lợi, thuộc địa phận Mường Chậm, huyện Tân Lạc, Hòa Bình là một công trình kiến trúc nguyên bản nhà Lang - tầng lớp cao nhất trong xã hội người Mường, được gia đình gìn giữ qua nhiều đời, và Bảo tàng Mường bảo tồn như một hiện vật văn hóa giá trị nhất. Thế mà chỉ vì một mồi lửa để…nướng ngô, du khách đã gây thiệt hại nghiêm trọng, không chỉ với riêng Bảo tàng Mường về giá trị vật chất và tinh thần, mà còn là sự tổn hại của cả nền văn hóa Mường, bởi sự độc nhất của ngôi nhà Lang và các hiện vật là không thể tái hiện.

Trong triển lãm "Ký ức nhà Lang", những mảnh sành, mảnh kính được rải khắp không gian ngôi nhà. Ảnh: Hà Tuấn

Và…có một sự thực là đám cháy đã khiến dư luận xã hội cùng đông đảo công chúng trở nên “nhiệt tình”. Họ bắt đầu “biết” xót xa, nuối tiếc cho di sản, họ oán trách, lên án thái độ và hành vi cư xử thiếu trách nhiệm của 4 vị khách kia. Nhưng mấy ai nghĩ lại rằng, trước khi mồi lửa bùng cháy lên, di sản cũng đã gần như…không tồn tại. Nó không tồn tại trong ký ức cộng đồng bởi sự ơ hờ, thiếu quan tâm. Mặc dù xót xa đấy nhưng có mấy ai đã từng đến thăm? Nuối tiếc nhưng có mấy ai tới trải nghiệm, khám phá? Di sản là những giá trị cần được gìn giữ, nâng niu và trân trọng bởi đó biểu tượng của một cộng đồng người, một hiện vật lý tưởng để nghiên cứu chứ không phải là chỗ dừng chân tạm thời trong những chuyến đi.

và một số hiện vật ít ỏi còn sót lại. Ảnh: Hà Tuấn

Khi di sản bị thiêu rụi cũng là lúc hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ tới cộng đồng được gióng lên. Dựa trên những tàn tro còn sót lại, một thông điệp ý nghĩa đã đượcc gửi tới mọi người, đó là chương trình nghệ thuật “Ký ức nhà Lang” nhằm khơi gợi những ký ức, cảm nhận và thái độ của công chúng và xã hội về sự tồn tại và mất đi của một di sản văn hóa cụ thể, từ đó nâng cao ý thức của người dân và cộng đồng về các Di sản Văn hóa khác của Việt Nam. Chương trình được dàn dựng công phu, sử dụng những hình ảnh và di vật vỡ vụn còn lại để kể câu chuyện ngôi nhà Lang từ khi khởi dựng tại bảo tàng Không gian Văn hóa Mường tới khi bị thiêu hủy, tạo cho du khách cảm giác đau đớn, tê sợ, từ tấm mành dày đặc bện những mảnh gốm vỡ đến lối đi rải đầy mảnh sành, mảnh kính và những chiếc găng tay gắn trên thân cây ám khói… Tẩt cả những điều này đều thể hiện sự mong mỏi có được ý thức tự giác và trách nhiệm từ con người đối với di sản - một bài toán…chưa lời đáp và cũng là vấn nạn nhức nhối hiện nay.

T.T

 

 

 

 

 

 

 

 

Tin liên quan