Cảnh báo

Chùa Trăm gian bị phá: Trách nhiệm từ cơ quan quản lý đến cộng đồng

09:30, 31 Tháng Tám 2012

(DSX)- Chùa Trăm Gian, di sản ngót ngàn năm tuổi đã “được” xây mới hoàn toàn. Cùng với đó, cảnh quan môi trường di sản tầm cỡ quốc gia cũng trải qua cuộc “đại cách mạng” để “mới hóa”, “trẻ hóa” và “rẻ hóa” hơn.

Một góc Chùa Trăm Gian cũ trước đây. Ảnh Thanh Huyền

Cách ứng xử với một di sản quốc gia

Chùa Trăm Gian nay đã gần ngàn năm tuổi là một di sản tuyệt đẹp mà cha ông xưa để lại cho hậu thế. Chứa đựng trong đó không chỉ là giá trị vật chất lớn lao mà sâu xa hơn nữa là giá trị tinh thần là di sản văn hóa phi vật thể, không gian thiêng của dân tộc. Khung cảnh xanh mát, cổ kính với những cột gỗ, mái ngói rêu phong đã đi vào tiềm thức biết bao thế hệ người dân Việt, gắn bó với thăng trầm của lịch sử và chứa đựng những tinh hoa văn hóa tự ngàn đời. Và bởi vậy, ngôi chùa cổ trở nên “vô giá”.

Di sản ấy vô giá là thế nhưng người ta vẫn thẳng tay phá dỡ để làm mới, cắt đứt sợi dây mảnh liên kết giữa quá khứ và hiện tại của ngôi chùa cổ. Không gian cổ kính xưa kia nay đã bị thay thế bởi tòa nhà mới, với kiến trúc, với thứ mỹ thuật đang làm rẻ hóa giá trị của di sản. Có lẽ cái “đau” ở đây là bởi di sản không bị phá hủy bởi thời gian, bởi thiên tai, hỏa hoạn mà bởi chính bàn tay của con người, của thế hệ đang thừa hưởng những giá trị vô giá của chính di sản. Xem ra, người ta thấy sự tồn tại của di sản xưa cũ này “vô giá” thật. Và chính vì vậy, người ta đối xử tệ với nó âu cũng là lẽ đương nhiên? Tuy nhiên, đối với những nhà nghiên cứu văn hóa và với những người dân Việt Nam chân chính, việc “làm mới” chùa Trăm Gian thực sự là tai họa, là tổn thất lớn với Di sản Việt Nam.

Không thể phục dựng nguyên trạng

Sau khi đã kịp xây mới gác Khánh, nhà Tổ, và bậc phía ngoài của chùa, các cấp chính quyền, các cơ quan quản lý di sản mới vỡ lẽ. Hóa ra chùa được sửa chữa cả tháng trời mà chẳng đơn vị nào hay biết. Lúc này, các cơ quan quản lý mới vào cuộc nhưng đã quá muộn. Qua khảo sát thực tế nhiều chi tiết trong chùa Trăm Giam đã bị làm khác hẳn kết cấu trước đây. Mà để phục hồi các chi tiết bị tháo dỡ ở chùa cần phải xác định được hình hài cụ thể nguyên bản. Nhưng biết tìm đâu hình hài cụ thể nguyên bản bởi lấy đâu tư liệu, hồ sơ khoa học chi tiết từng cột trụ, từng viên ngói, tảng đá cũ của chùa cổ mà nay chỉ còn lại đống ngổn ngang. Ông Phạm Quang Long, Giám đốc sở VHTTDL cho biết “Chùa có hàng nghìn chi tiết nên không thể phục hồi nguyên gốc trước đây. Còn kết luận phục dựng lại các hạng mục bị tháo dỡ trong chùa Trăm Gian như nguyên gốc, tôi phải nói rằng câu này chỉ mang định hướng!”. Vậy là không gian, cảnh quan môi trường di sản đã bị phá vỡ hoàn toàn.

Trách nhiệm

Sự vụ chỉ bị phát giác sau khi đã diễn ra trót lọt. Chùa được xây mới. Lúc này người ta mới rùm beng cái câu chuyện trách nhiệm. Trách nhiệm thuộc về ai? Cả ngôi chùa lớn như thế, thi công ròng rã cả tháng trời, một di tích tâm linh lớn như thế được “sửa sang” mà không một ai hay biết, không một ai xử lý. Cơ quan quản lý cho rằng trách nhiệm trước nhất thuộc về địa phương, địa phương lại tố di sản quốc gia lớn vậy không thuộc thẩm quyền. Hóa ra, lâu nay người ta vẫn hưởng lợi từ di sản nhưng nó hưng suy, cũ mới ra sao thì không cần biết. Vẫn biết chuyện đã xảy ra rồi, chùa cũng đã bị phá, muốn phục dựng như cũ cũng không xong, nhưng đó là tiếng chuông cảnh báo cho toàn xã hội về cách ứng xử trước những di sản quốc gia. Bởi đó không chỉ là việc của riêng các cấp chính quyền từ Trung ương tới địa phương mà còn cần sự chung tay của cả cộng đồng. Sự việc diễn ra cũng cho thấy những lỗ hổng trong sự phân cấp quản lý các di sản tại Việt Nam, lỗ hổng về năng lực trong quản lý di sản dù đã có cả hệ thống văn bản quy phạm pháp luật bảo vệ di sản văn hóa. Mặt khác, sự việc Chùa Trăm Gian bị phá cũng phản ánh đúng thực trạng của xã hội hiện nay, đó là sự thờ ơ của cộng đồng trước việc bảo vệ và gìn giữ những di sản quốc gia, đặc biệt từ những người trẻ tuổi. Sự hối hả của cuộc sống đang dần cuốn họ khỏi những giá trị văn hóa xưa cũ, nguồn cội, chạy theo những mốt ngoại lai. Liệu 30, rồi 50 năm nữa hoặc lâu hơn, những Chùa Trăm Gian thứ hai, thứ ba hay nhiều hơn có còn tiếp diễn?

HH

 

Tin liên quan