Cảnh báo

Bảo tồn những giếng đá cổ Phú yên

00:13, 18 Tháng Năm 2012

(DSX) - Trước sự tác động của biến đổi khí hậu và cả sự thiếu hiểu biết về giá trị lịch sử của loại hình di sản văn hoá nên nhiều giếng đá cổ ở Phú Yên đã bị vùi lấp, một số khác dần hư hại do con người gây ra. Giải pháp nào cho việc bảo tồn giếng đá cổ ở Phú Yên là câu hỏi cần lời giải đáp.

Giếng đá cổ ở khu xóm Vườn

Từ xa xưa, giếng nước đã hình thành ở nhiều làng quê Phú Yên cùng với quá trình hình thành những đơn vị cư trú của các cộng đồng cư dân. Giếng nước gắn bó với tình cảm con người và trở thành biểu tượng của văn hoá. Đáng chú ý là những giếng đá cổ ở xóm Vườn, thuộc thôn Xuân Dục, xã An Phú, thành phố Tuy Hòa (Phú Yên) đã trở thành một loại hình di sản văn hoá đá khá độc đáo trong kho tàng di sản văn hoá đá Phú Yên.

 * Khu giếng đá cổ xóm Vườn

Khu giếng đá cổ xóm Vườn, nằm trong khu vực có vết tích cư trú lâu đời. Và nằm về phía Đông núi Đồng Nai (núi Thơm), phía Bắc có lạch Bầu Ngòi bắt nguồn từ khu vực núi Đồng Nai và núi Hùng chảy về hướng Đông, thông ra biển tại Long Thủy, phía Đông có núi Hòn Tháp, nơi đã phát hiện dấu tích gạch Chăm. Đất đai ở đây thuộc loại đất cát được phủ một lớp phù sa mỏng trên mặt, với địa hình khá bằng phẳng. Trước kia những vườn cau được trồng thẳng hàng và một hệ thống mương nhỏ được vét đến từng gốc cau. Nước được đưa lên từ những giếng rồi tự chảy theo hệ thống mương tưới để nuôi sống cho những vườn cau. Do đặc điểm thổ nhưỡng nơi đây có khả năng giữ nước thấp nên người xưa đã đào rất nhiều giếng. Hiện khảo sát trên những khu vườn tại đây cho thấy mật độ giếng khá dày đặc. Trong một khoảnh vườn rộng 2000m2 có đến 10 giếng. Thống kê trong toàn khu vực xóm Vườn có trên 30 giếng. Trong đó có những giếng hiện nay đã được sửa sang và đang được các hộ gia đình sử dụng nước sinh hoạt. Nếu tính cả những giếng hiện đã bị vùi lấp, sụp lở thì số lượng còn cao hơn.

            Đặc điểm của hệ thống giếng cổ ở đây là dạng giếng tròn, có độ sâu từ 3m-4m, đường kính miệng giếng dao động từ 0,9m đến 1,8m, bên trên miệng giếng thường không làm bọng (trừ một số giếng cung cấp nước sinh hoạt trong các gia đình hiện nay đã được làm bọng bằng vật liệu hiện đại). Những giếng cổ ở đây thường chỉ được xếp đá một đoạn từ khoảng giữa độ sâu của giếng lên đến miệng giếng. Khi khảo sát, chúng tôi nhận thấy phần dưới là một loại đất cát màu trắng đục pha nhiều sạn nhỏ. Đây là loại đất rất cứng và có độ ổn định cao. Do vậy, khi đào giếng đến lớp đất này người ta không cần dùng đá để kè thành giếng mà vẫn bảo đảm thành giếng không bị sụp lở. Thực tế, hầu như không có trường hợp nào xảy ra hiện tượng sạt lở thành giếng ở lớp đất này. Thông thường một giếng được đào với độ rộng từ miệng xuống đáy bằng nhau (tức thành giếng là một đường thẳng). Nhưng cũng có trường hợp ở đáy giếng được đào mở rộng ra xung quanh. Những giếng dạng này có mạch ngầm rất mạnh. Có lẽ đây là một sáng tạo trong kỹ thuật đào giếng của người xưa. Điều đặc biệt là những giếng ở đây tuy được đào cạn (nông), song nước giếng lại rất trong và quanh năm không đứt mạch.

            Cũng tại khu vực xóm Vườn còn hiện diện những ngôi mộ cổ dạng hình yên ngựa được xây đắp bằng đá và vôi cát mà người địa phương gọi là mả Hời. Ở phía Đông xóm Vườn có di tích Hòn Tháp, nơi đây được Bảo tàng Phú Yên khảo sát phát hiện vào năm 1993 và xác định có phế tích kiến trúc Chămpa. Hiện tại, khi đào đất canh tác ở chân núi, người địa phương vẫn còn thấy xuất lộ nhiều gạch Chăm, họ gọi là gạch Hời. Người địa phương dùng cách gọi mả Hời, gạch Hời để khẳng định những di tích này là không phải do tổ tiên của mình để lại. Nhưng đối với những giếng đá cổ, mặc dù không ai có thể xác định được có từ khi nào, song tất cả đều khẳng định đó là di tích của ông bà, tổ tiên họ…

            Tên gọi xóm Vườn hiện nay ít được sử dụng, nhưng trước đây nó là địa danh nổi tiếng, dùng để chỉ một nơi chuyên về nghề làm vườn. Xóm Vườn trước kia trồng nhiều trầu cau và một số cây khác như bồ kết, mãng cầu, dừa. Trong chiến tranh chống Mỹ, do nhân dân phải di tản nên những khu vườn ở đây trở nên hoang hóa. Sau năm 1975, khi trở về làng cũ, nhân dân trồng dừa thay thế trầu cau, vì vào thời điểm này trầu cau không còn là hàng hóa được tiêu thụ mạnh như trước. Do đây là khu đất trồng trọt, và để có được những vườn cây xanh tốt, nhất thiết phải đảm bảo lượng nước tưới. Chính vì thế mà người xưa đã đào rất nhiều giếng với mật độ dày để cung cấp đủ lượng nước, phục vụ trồng trọt hoa màu.

            Vị trí di tích cách trung tâm thành phố Tuy Hòa 10km đường bộ. Từ thành phố Tuy Hòa theo quốc lộ 1A đi về phía Bắc đến vị trí núi Thơm rồi rẽ phải đi về phía Đông qua khỏi trụ sở Uỷ ban nhân dân xã An Phú, rẽ trái đi về phía Bắc khoảng 500m là đến khu vực xóm Vườn. Từ đây có thể đi bộ để đến vị trí các giếng đá cổ.

* Giá trị lịch sử - văn hoá

Khu giếng đá cổ xóm Vườn thuộc loại hình di tích khảo cổ. Những giếng cổ này ra đời cách đây hàng trăm năm gắn liền với sự hình thành những cộng động cư dân là những dấu tích vật chất minh chứng cho lịch sử hình thành và phát triển của một làng quê, một vùng đất. Nó hàm chứa những dữ liệu nghiên cứu trên nhiều phương diện về điều kiện sản xuất, môi trường sinh sống và những giá trị về văn hóa cộng đồng của những thế hệ tiền nhân.

Hệ thống giếng cổ ở xóm Vườn phản ánh một nghề sản xuất với những mặt hàng đã từng phát triển thịnh vượng trong quá khứ là trầu cau. Hệ thống giếng đá cổ ở xóm Vườn là nơi đọng lại những dấu ấn văn hóa cộng đồng. Họ cùng sử dụng chung một giếng nước, cùng có nghĩa vụ tạo ra giếng và bảo vệ nó. Giếng nước còn là nơi gặp gỡ thường ngày của các thành viên trong làng. Giếng nước gắn bó mật thiết với đời sống con người. Theo quan niệm của người xưa về thế giới thần linh thì trong đó có thần giếng hay thần Hà Bá. Trong dân gian có tục cúng giếng, thường được tiến hành mỗi năm một lần vào những ngày đầu tiên của Tết Nguyên đán, còn gọi là Tết giếng. Tục này hiện nay vẫn còn duy trì ở nhiều vùng nông thôn tỉnh Phú Yên.

Trên một phương diện nhất định, giếng làng ở xóm Vườn là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng. Do vậy, nhiều giếng cổ ở xóm Vườn vẫn được nhân dân địa phương quan tâm giữ gìn, bảo vệ, nhất là những giếng hiện còn sử dụng nước. Một số giếng nằm trong khu dân cư hoặc trong các gia đình thường được xây đắp thêm bọng giếng bằng vật liệu hiện đại. Có nhiều giếng do không còn sử dụng nước nên không được bảo dưỡng, tu sửa và đang có dấu hiệu xuống cấp, hư hỏng, một số giếng bị sụp lở, một số giếng bị cây cỏ bao phủ, một số khác bị vùi lấp dần.

Người dân canh tác nơi xóm Vườn có hệ thống giếng đá cổ và hình ảnh những giếng đá đang co nguy cơ bị vùi lấp

            Hệ thống giếng đá tại xóm Vườn là những di tích giếng đá cổ, có lịch sử hình thành lâu đời, có vai trò to lớn trong hoạt động sản xuất và đời sống của những thế hệ cư dân trên địa bàn này qua các thời kỳ lịch sử. Ngày nay những giếng đá cổ đã trở thành những dấu tích vật chất đọng lại nhiều dấu ấn về những cộng đồng cư dân, những đặc thù của một vùng đất. Đó là cơ sở quan trọng cho việc tìm hiểu, nghiên cứu và nhận diện về một địa danh và những lớp người từng sinh sống trên địa danh đó.

Những di tích giếng đá cổ cần được lập hồ sơ khoa học và công nhận là di tích lịch sử văn hóa, tạo hành lang pháp lý cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị. Cần có những đề án nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực giếng cổ để có được cái nhìn toàn diện và đưa ra được những nhận xét, đánh giá chuẩn xác khoa học về hệ thống giếng cổ và những giá trị lịch sử, văn hóa ẩn chứa bên trong những di tích này.

Nguyễn Hoài Sơn

Tin liên quan